Νέα xστήμη: «Χρονολογώντας» τη Βαβέλ

Νέα xστήμη: «Χρονολογώντας» τη Βαβέλ

xστήμη: Μια στήλη για την επιστήμη

Νέα xστήμη: «Χρονολογώντας» τη Βαβέλ

Αρχίζοντας το νέο αυτό ιστολόγιο θα ήθελα να τονίσω τη σημασία της επικοινωνίας. Φαντάζομαι ότι αυτή η ανάγκη οδήγησε τους δημιουργούς του Karditsa24 να αφοσιωθούν στον ταχύτατο ρυθμό της ενημέρωσης από τη μία μεριά (το κύριο website) και στην παροχή εξειδικευμένων κειμένων σε διάφορα θέματα από την άλλη (τα διάφορα ιστολόγια). Αναμφίβολα οι βάσεις έχουν τεθεί, και έχουν τεθεί σωστά, ώστε δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στο άμεσο μέλλον αυτή η «ηλεκτρονική εφημερίδα» θα αποτελεί τη homepage των απανταχού Καρδιτσιωτών.

Από τη δική μου πλευρά μου ζητήθηκε να σας παρουσιάζω διάφορα επιστημονικά θέματα με τρόπο απλό και κατανοητό. Επειδή το background μου είναι η Παλαιοντολογία, Γεωλογία και η Εξέλιξη, είναι λογικό ότι αυτά τα θέματα πρόκειται να κεντρίσουν πιο πολύ το ενδιαφέρον μου, ενώ επίσης σε τέτοια θέματα θα μπορώ να κάνω μια καλύτερη ανάλυση, ώστε να σας παρουσιάσω κάτι διαφορετικό από όσο μπορείτε να διαβάσετε στο διαδίκτυο. Όπου είναι εφικτό (όπως στην παρούσα ανάρτηση) θα επιχειρήσω να συνδέσω τις παραπάνω επιστήμες με άλλες, που ίσως φαινομενικά δεν έχουν κάποια σχέση.

Στις μελλοντικές αναρτήσεις πρόκειται να σχολιάζω θέματα της επικαιρότητας, γενικά ζητήματα όπως επίσης και δικές σας προτάσεις τις οποίες μπορείτε να αποστείλετε στο karditsa24 ή σε εμένα προσωπικά. Σε κάθε περίπτωση θα σας δίνω τις βασικές πηγές/παραπομπές ώστε να μπορείτε να συνεχίσετε την έρευνα μόνοι σας. Τέλος σε αυτή τη σύντομη εισαγωγή για το παρόν και το μέλλον της xστήλης, θα ήθελα να τονίσω ότι όλα τα κείμενα που θα αναρτηθούν είναι ανοιχτά σε εποικοδομητική κριτική, όπως άλλωστε πρέπει να είναι οποιοδήποτε επιστημονικό κείμενο.

Νέα xστήμη: «Χρονολογώντας» τη Βαβέλ

Το άρθρο που ακολουθεί ισορροπεί ανάμεσα στη γλωσσολογία, την φυλογένεση, την παλαιοντολογία, τη θρησκεία και τη μυθολογία. Αφορμή για αυτό στάθηκε η πρόσφατη νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε από τους W. Chang, C. Cathcart, D. Hall και A. Garrett στο περιοδικό Language με τίτλο «Φυλογενετική ανάλυση με περιορισμούς-καταγωγής υποστηρίζει την υπόθεση στέπας για την Ινδο-Ευρωπαϊκή γλώσσα» (ελεύθερη μετάφραση. Original: “Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Ιndo-European steppe hypothesis”). Το άρθρο βρίσκεται διαθέσιμο στον σύνδεσμο http://www.linguisticsociety.org/files/news/ChangEtAlPreprint.pdf. Σε αυτή την εργασία αναλύεται η προέλευση των περισσότερων γλωσσών (αρχαίων και σύγχρονων) του κόσμου χρησιμοποιώντας ένα εργαλείο (τη φυλογενετική ανάλυση) που είναι βασικό εργαλείο για παλαιοντολόγους και βιολόγους αλλά όχι φυσικά για γλωσσολόγους! Με άλλα λόγια, αυτή η εργασία είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα συνδυασμού δύο φαινομενικά «άσχετων» αντικειμένων που δίνουν όμως ένα πολύπλευρο αποτέλεσμα. Ελπίζω ότι οι επόμενες 1500 περίπου λέξεις θα κεντρίσουν το ενδιαφέρον των περισσότερων αναγνωστών αυτής της σελίδας.

Οι Ινδο-Ευρωπαϊκές γλώσσες αποτελούν ένα σύνολο γλωσσών που περιλαμβάνουν τις περισσότερες σύγχρονες γλώσσες της Νότιας Ασίας, Ευρώπης και μέρους των γλωσσών της Δυτικής και Κεντρικής Ασίας. Όσον αφορά την προέλευση των γλωσσών αυτών, οι περισσότεροι γλωσσολόγοι καταλήγουν σε δύο απόψεις: η κλασσική θεωρία ονομάζεται «θεωρία της στέππας» και περιγράφει ότι η Πρωτο-Ινδο-Ευρωπαϊκή (ΠΙΕ) γλώσσα ομιλούνταν στην περιοχή του Πόντου και της Κασπίας, βόρεια της Μαύρης θάλασσας. Με αυτήν την περιοχή ως κέντρο, η Ινδο-Ευρωπαϊκή γλώσσα (ΙΕ) εξαπλώθηκε περίπου 6,500 – 5,500 πριν από σήμερα (σύμφωνα με αρχαιολογικές ενδείξεις) χάρη σε διάφορες τεχνολογικές ανακαλύψεις, όπως τα οχήματα με τροχούς και η γνεύση του μαλλιού προβάτων, όπως επίσης και η εξημέρωση του αλόγου. Χάρη σε αυτές τις τεχνολογικές προόδους οι πληθυσμοί αυτής της περιοχής έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο με αποτέλεσμα και την εξάπλωση της γλώσσας τους. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι γλώσσες της Ανατολίας θεωρούνται ως οι πρώτες που αποσχίστηκαν.

Μια άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι η διάδοση των ΙΕ γλωσσών διαδόθηκε στην Ευρώπη μέσω της Ανατολίας χάρη στην εξάπλωση των γεωργικών δραστηριοτήτων και τεχνικών που αναπτύχθηκαν στην Ανατολία. Αυτή η θεωρία βρίσκει υποστήριξη και από παρόμοια παραδείγματα σε άλλα μέρη του κόσμου. Καθώς η ανάπτυξη των γεωργικών καλλιεργειών εμφανίζεται στη νοτιοανατολική Ευρώπη την έβδομη χιλιετία π.Χ., η «υπόθεση της Ανατολίας» προϋποθέτει τη διάδοση της ΠΙΕ γλώσσας πριν από 9,500 – 8,000 πριν από σήμερα.

Στην εργασία των Chang et al. Γίνεται προσπάθεια ανάλυσης των δύο παραπάνω θεωριών με χρήση του εργαλείου της φυλογενετικής ανάλυσης (δες ένθετο).

Microsoft Word - Έγγραφο1

Τι έκανε λοιπόν η επιστημονική ομάδα των Chang et al.? Χρησιμοποίησε το εργαλείο της φυλογενετικής ανάλυσης, στο οποίο αντί να εισάγει μορφολογικά ή γενετικά δεδομένα, προσπάθησε να αναλύσει «λεκτικά δεδομένα». Δηλαδή, έχοντας ένα κοινό πίνακα ορισμένων κοινών λέξεων σε διάφορες γλώσσες, κωδικοποίησαν το πόσο όμοιες είναι οι λέξεις ανάμεσα στις διάφορες γλώσσες. Παρόμοιες μελέτες είχαν γίνει και κατά το παρελθόν, αλλά η εργασία των Chang et al. διαφέρει σε δύο κομβικά σημεία. Πρώτον, κατάφεραν να αναλύσουν το φαινόμενο των λέξεων-δάνειο από άλλες γλώσσες. Αυτό το φαινόμενο είναι παρόμοιο με το φαινόμενο της ομοπλασίας στην βιολογία, δηλαδή της ανάπτυξης «παρόμοιων» ή ανάλογων χαρακτήρων που δεν οφείλεται σε κάποιο κοινό πρόγονο αλλά σε π.χ. προσαρμογή σε παρόμοιο περιβάλλον. Σκεφτείτε για παράδειγμα τη φάλαινα και τον καρχαρία. Και τα δύο ζώα έχουν ουρά που βοηθά στο κολύμπι, αλλά στον καρχαρία έχει κατακόρυφη θέση, ενώ στη φάλαινα (που αποτελεί συνέπεια της συνένωσης και απώλειας των οπίσθιων άκρων) έχει μια οριζόντια θέση. Δεύτερον, έθεσαν περιορισμούς στις σχέσεις των γλωσσών μεταξύ τους, με βάση γλωσσολογικά δεδομένα. Για παράδειγμα, η σύγχρονη Ελληνική με την αρχαία Ελληνική γλώσσα θα πρέπει να μοιράζονται έναν «κοντινότερο κοινό πρόγονο» μεταξύ τους σε σχέση με την Λατινική γλώσσα. Κάτι αντίστοιχο γίνεται και στην παλαιοντολογία, όπου στην ανάλυση μορφολογικών χαρακτήρων χρησιμοποιούμε περιορισμούς με βάσεις τις σχέσεις που αποκαλύπτονται από το DNA.

Με βάση τις δύο παραπάνω προσθήκες, οι Chang et al. κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα πολύ πιο σταθερό αποτέλεσμα σε σχέση με πριν. Κομβικό μέρος της ανάλυσης είναι το κριτήριο που θα επιλέξει ο χρήστης ώστε να αναλύσει τα δεδομένα. Αυτό μπορεί να είναι η ομοιότητα, η φειδωλότητα κ.α.. Στην περίπτωση αυτή, το πρόγραμμα που χρησιμοποίησαν δουλεύει με παραμέτρους – μοντέλα που δηλώνουν στο πρόγραμμα πως «εξελίσσονται» ή «αλλάζουν» οι χαρακτήρες. Στην περίπτωση αυτή χρησιμοποίησαν στατιστικούς δείκτες που θα δημιουργήσουν την πιθανότερη κατανομή που έχει κάποια «ισορροπία» (για όσους ενδιαφέρονται είναι Bayesian phylogenetic analysis via Markov chain Monte Carlo (MCMC) sampling of the posterior distribution).

Όπως φαίνεται στο παρακάτω σχήμα, τα αποτελέσματα των ερευνών καταλήγουν ότι η πιο πιθανή υπόθεση είναι η «υπόθεση της στέπας» (βλ. παραπάνω) και ότι η εξάπλωση της ΙΕ γλώσσας δεν οφειλόταν στην γεωργία. Επίσης φανερώνουν ότι η φυλογενετική ανάλυση μπορεί να έχει εφαρμογή και σε άλλες επιστήμες, όχι μόνο απαραίτητα στις βιολογικές επιστήμες για τις οποίες εμφανίστηκε. Με βάση την ανάλυση αυτή παρατηρούμε ότι ολόκληρος ο κλάδος της Ελληνικής γλώσσας ξεκινά σχεδόν 4,000 χρόνια πριν από σήμερα και μαζί με την Αρμένικη και Αρβανίτικη γλώσσα αποτελούν την αρχαιότερη ομάδα ΙΕ γλωσσών. Ταυτόχρονα, θα ήθελα να παρατηρήσετε ότι όλες οι βασικές ομάδες γλωσσών (λατινογενείς, σλαβικές, ινδικές) αναπτύσσονται και αυτές πριν από περίπου 4,000 χρόνια και όλες μαζί προέρχονται από μια ΠΙΕ γλώσσα περίπου 6,000 – 6,500 χρόνια πριν.

Χρονολογώντας τη Βαβέλ1

Το συμπέρασμα της ανάλυσης των ΙΕ γλωσσών (από Εικ. 2, σελ. 200, Chang et al., 2015)

Συμπερασματικά…

Όσοι με γνωρίζουν προσωπικά, αλλά και ελπίζω θα γίνει εύκολα αντιληπτό μέσα από τα κείμενα σε αυτό το ιστολόγιο, οι απόψεις μου είναι αντιδιαμετρικές σε σχέση με την οποιαδήποτε ύπαρξη θεότητας υπεύθυνη για τη δημιουργία και λειτουργία του κόσμου. Όπως πολλές φορές τα διάφορα μυθολογικά ή θεολογικά κείμενα (κατά τη δική μου άποψη ίσως έννοιες ταυτόσημες καθώς η μυθολογία σήμερα είναι η θεολογία του παρελθόντος) μπορεί να δώσουν ορισμένα ιστορικά στοιχεία. Όπως φαντάζομαι κάποιοι από εσάς γνωρίζουν, υπάρχουν άνθρωποι στον πλανήτη μας που βασίζονται κυριολεκτικά στα θρησκευτικά κείμενα, και με βάση αυτά έχουν δημιουργήσει ιστορικά timelines συμπεριλαμβανομένων και των περισσότερων γεγονότων της Βίβλου.

Μέσα στα κείμενα αυτά υπάρχουν ψήγματα από πραγματικά γεγονότα της ανθρώπινης ιστορίας ή ακόμη και της ιστορίας της ίδιας της ζωής. Για παράδειγμα, η αλληλουχία των γεγονότων όπως αναφέρονται στη δημιουργία του κόσμου σε 7 μέρες στη Γένεση είναι μια πολύ σύντομη περίληψη των πραγματικών γεγονότων που συνέβησαν μέσα αρκετά δισεκατομμύρια χρόνια στον πλανήτη μας. Ο περίφημος κατακλυσμός του Νώε θα μπορούσε να σχετίζεται με το τέλος της Εποχής των Παγετώνων πριν από 12,000 χρόνια περίπου, που οδήγησε στην άνοδο της στάθμης των ωκεανών σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτά τα γεγονότα μεγάλης κλίμακας είναι αναμφίβολα χαραγμένα στη μνήμη του κλάδου μας και για αυτό εντοπίζονται σε διάφορες μυθολογίες/θρησκείες/ιστορίες. Βλέποντάς τα με μια ευρύτερη -χωρίς κριτική- ματιά θα έλεγε κανείς ότι μιλάμε για τα ίδια γεγονότα, όμως με βάση τις διάφορες απόψεις αλλάζουν οι αιτίες, η χρονική κλίμακα και η επίδραση στον άνθρωπο.

Σε αυτό το πλαίσιο, θα ήθελα να κλείσω αυτό το πρώτο άρθρο αναφέροντας ότι η «χρονολόγηση» του μυθικού γεγονότος του γλωσσολογικού «αλαλούμ» του Πύργου της Βαβέλ (μύθος που συναντάμε σε πολλές κουλτούρες), χρονολογείται από τους πιστούς της χρονολόγησης μέσω της Βίβλου στα 2,200 π.Χ., δηλαδή πριν περίπου 4,000 χρόνια από σήμερα… Από ό,τι φαίνεται, σε εκείνο το διάστημα περίπου καταλήγουν οι διάφοροι γλωσσολόγοι ότι έχουν τις «ρίζες» τους οι διάφορες ΙΕ γλώσσες. Με αρκετή δόση φαντασίας θα μπορούσε κανείς να πει, ότι ο μύθος της Βαβέλ ίσως καταγράφει αυτό το σημαντικό γεγονός στη σύγχρονη ιστορία.

Microsoft Word - Έγγραφο1

SHARE
Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Καρδίτσα. Από πολύ νωρίς έδειξα ενδιαφέρον στις Επιστήμες της Γης και ακολούθησα τον κλάδο των Θετικών Επιστημών, σπουδάζοντας Γεωλογία, Τεκτονική & Στρωματογραφία στο Τμήμα Γεωλογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Απέκτησα το διδακτορικό μου στην Παλαιοντολογία το Φεβρουάριο του 2015 με ειδίκευση στη μελέτη των απολιθωμένων χελωνών της Ελλάδας και της Ευρώπης. Από το 2011 έχω δημοσιεύσει πάνω από 10 επιστημονικά άρθρα σε διεθνή περιοδικά, τόμους βιβλίων, τόμους συνεδρίων και εκλαϊκευμένα περιοδικά. Έχω συμμετάσχει σε πάνω από 15 παλαιοντολογικές ανασκαφές στην Ελλάδα, Ισπανία και Παταγονία. Θεωρώ ως κρίσιμο σημείο την επικοινωνία της επιστήμης, και για αυτό το λόγο έχω συμβάλλει στην ανάπτυξη 14 παλαιοντολογικών εκθέσεων/μουσείων στη Βόρεια Ελλάδα. Αυτή τη στιγμή εργάζομαι ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Museo Paleontológico Egidio Feruglio (Trelew, Chubut, Patagonia, Argentina).