Κυρία, γιατί μαθαίνουμε αρχαία;

Κυρία, γιατί μαθαίνουμε αρχαία;

Κυρία, γιατί μαθαίνουμε αρχαία;

Ιδού το ερώτημα που χρόνια και χρόνια «ταλαιπωρεί» τα αυτιά μου. Δε θυμάμαι να υπήρξε ποτέ μαθητής ή μαθήτρια που –ξεκινώντας μαθήματα αρχαίων ελληνικών, είτε επειδή δυσκολευόταν στο σχολείο, είτε επειδή είχε πάρει χαμηλό βαθμό, είτε κατόπιν παρότρυνσης των γονιών- να μη μου έκανε αυτή την ερώτηση. Κι εγώ πάντα για να του κινήσω το ενδιαφέρον του/της απαντούσα «Εδώ στη θεωρητική κατεύθυνση τα παιδιά κάνουν λατινινικά, μια νεκρή γλώσσα που δεν μιλά κανείς σήμερα, δε θα κάνουμε αρχαία;» Και τότε στο μυαλό όλων, αφού πρώτα σκεφτόντουσαν («καλά, αυτή πλάκα μας κάνει;»), ξεπηδούσε η ερώτηση που επιθυμούσα: «Γιατί, τα αρχαία τι είναι; Κανείς δεν τα μιλάει…»

Και τότε είχε δημιουργηθεί το κατάλληλο πεδίο, για να τους απαντήσω στην αρχική ερώτηση «γιατί μαθαίνουμε αρχαία». Χωρίς καμία έκπληξη που κανείς δεν ήξερε ότι τα αρχαία ελληνικά είναι μια ζωντανή γλώσσα –η μόνη που διατηρείται από την αρχαιότητα- τους απαντούσα: «Τα μιλάτε εσείς κι εγώ και όλοι οι Έλληνες…». Μετά τις πρώτες γκριμάτσες αποδοκιμασίας και τα γέλια ερχόταν η ώρα να τους εξηγήσω: «Απλά έχουν διαφορετική μορφή, γιατί μια ζωντανή γλώσσα αλλάζει, εξελίσσεται, τροποποιείται με το πέρασμα των χρόνων».

Και τότε άρχιζαν τις ερωτήσεις κι εγώ απαντούσα με ένα χαμόγελο ικανοποίησης που είχα καταφέρει να εγείρω το ενδιαφέρον τους. Και ξεκινούσε το κύριο μέρος της απάντησής μου στο «γιατί μαθαίνουμε αρχαία»…

– Αν είχαμε μπροστά μας τον Περικλή ή τον Πλάτωνα ή τον Σοφοκλή (που όλοι γνωρίζουμε μέσω του έργου «Αντιγόνη» που διδάσκεται στο σχολείο) και μας μιλούσαν, εννοείται πως δε θα καταλαβαίναμε σχεδόν τίποτα. Ούτε κι εγώ η ίδια δε θα μπορούσα να μιλήσω μαζί τους, γιατί άλλο να ξέρεις τους κανόνες, άλλο να επεξεργάζεσαι αρχαία κείμενα και εντελώς άλλο να μιλάς στην αττική διάλεκτο του 5ου αιώνα π.Χ. (γιατί τα περισσότερα κείμενα που διδασκόμαστε στο σχολείο είναι γραμμένα στη διάλεκτο του 5ου αιώνα, αλλά ούτε αυτό το ξέρουν τα παιδιά, αφού κανείς δεν τους το λέει). Έχετε όμως σκεφτεί ποτέ ότι αν πηγαίναμε ένα ταξίδι στο μέλλον και βρίσκαμε τους απογόνους σας μετά από 2000 χρόνια, παραδείγματος χάρη (αν ακόμα υπάρχει αυτός ο πλανήτης, αλλά και γιατί να μην υπάρχει;), ούτε εσείς θα καταλαβαίνατε τίποτα; Μετά από 2000 χρόνια τα ελληνικά που μιλάμε τώρα θα τους φαίνονταν προϊστορικά…

Η αμέσως επόμενη ερώτηση που περίμενα μετά από λίγα δευτερόλεπτα αμήχανης αναμονής ήταν «Σιγά, τόσο πολύ θα έχει αλλάξει η γλώσσα»; Αλλά και σε αυτό είχα έτοιμη την απάντηση…

– Εδώ αλλάζει η ίδια γλώσσα στην ίδια εποχή. Καταλαβαίνει κανείς από εσάς την ποντιακή ή την κυπριακή ή την κρητική διάλεκτο; Μιλάμε την ίδια γλώσσα και δεν καταλαβαίνουμε τι λέει μια γιαγιά σε ένα ορεινό χωριό της Καρδίτσας ή της Καστοριάς, ή της Θεσσαλονίκης… Παλιότερα βέβαια αυτή η διαφοροποίηση ήταν πιο «εύκολο να συμβεί», επειδή δεν είχε εξελιχθεί η τεχνολογία, ενώ σήμερα γίνεται πιο αργά, αφού και στο πιο απομακρυσμένο χωριό υπάρχει τηλεόραση και όλοι ακούν καθημερινά την «επίσημη/τυπική ελληνική γλώσσα»…

- Και τι ακριβώς είναι αυτή η επίσημη ελληνική γλώσσα;

– Είναι η γλώσσα που μιλούν οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι, η γλώσσα που χρησιμοποιείται στα επίσημα έγγραφα του κράτους και η γλώσσα στην οποία εσείς εξετάζεστε στις πανελλήνιες της γ’ λυκείου στην έκθεση. Γιατί και η ίδια γλώσσα χωρίζεται σε υποκατηγορίες και εκφράζεται με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους.

Σε μια δημόσια υπηρεσία κάποιος θα πει: «Θα μπορούσατε να με εξυπηρετήσετε, σας παρακαλώ»; Στο σπίτι του θα έλεγε: «Βοήθησέ με λίγο ρε μάνα», μια γιαγιά σε ένα χωριό θα έλεγε: «Βόηθα με λίγο μάναμ’» και ούτω καθεξής.

Η αττική διάλεκτος λοιπόν της αρχαιότητας είναι η ίδια η γλώσσα που μιλάμε σήμερα, αλλά πολύ τροποποιημένη και σε μεγάλο βαθμό απλουστευμένη, όσον αφορά το συντακτικό και τη γραμματική. Και επιπρόσθετα (πάμε για το δεύτερο επιχείρημα) όποιος αγαπήσει τα αρχαία θα είναι πολύ ευνοημένος, γιατί μέσα από τα αρχαία θα γνωρίσει και τα νέα ελληνικά…  Αυτό το είχατε σκεφτεί ποτέ; Κι όμως είναι αλήθεια… Γιατί, αν μάθετε αρχαία, θα ξέρετε ότι στην λέξη «κατάληψη» (που λατρεύετε να κάνετε, συνήθως αγνοώντας την αιτία) το -λη- γράφεται με -η- και όχι με -ει-, γιατί προέρχεται από το ρήμα «καταλαμβάνω» (δηλαδή καταλαμβάνω το σχολικό κτίριο) και όχι από το «καταλείπω» και συγκεκριμένα από το θέμα του μέλλοντα καταλήψ-ομαι. Θα ξέρετε, επίσης, ότι το «διάλειμμα» (που επίσης λατρεύετε) γράφεται με -ει- και δύο -μ- και ότι είναι άλλο από το «διάλυμα» (πχ στη χημεία). Θα ξέρετε ότι οι λέξεις «ιστορία» και «είδηση» είναι ομόρριζες, όπως και οι λέξεις «όραμα» και «οφθαλμός» και θα ξέρετε και τι σημαίνει η λέξη «ομόρριζες» (=λέξεις που έχουν την ίδια ρίζα). Θα ξέρετε ότι λέξεις που χρησιμοποιούνται στη νεοελληνική γλώσσα είναι αρχαίες και θα μάθετε να γράφετε σωστά όλες τις λέξεις που έχουν διατηρηθεί από την πτώση που πια δεν υπάρχει, τη δοτική: λόγω (τιμής), μέσω (Λαμίας), επ” αυτοφώρω, συν τοις άλλοις, δόξα τω θεώ, εν πάσει περιπτώσει, εν μέρει, εν κατακλείδι, εν ολίγοις. Θα μάθετε ότι το επικεφαλής είναι άκλιτη λέξη και θα γελάτε όταν εντοπίζετε να το χρησιμοποιούν λανθασμένα οι δημοσιογράφοι. (Το σωστό είναι: ο επικεφαλής, του επικεφαλής, τον επικεφαλής, οι επικεφαλής, τους επικεφαλής και όχι του επικεφαλούς ή τον επικεφαλή)! Θα ξέρετε πότε να χρησιμοποιείτε το «ότι» και πότε το «ό,τι», πότε το «πως» και το «που» τονίζονται και πώς να χρησιμοποιείτε σωστά τα επίθετα σε –ης, –ες και θα λέτε το «διαφανές (και όχι το διαφανή) φόρεμα». Θα γράφετε «τα μέρη, δάση, έπη, είδη» κτλ με -η- και όχι με -οι-, θα λέτε «όσον αφορά» και όχι «ως αναφορά» ούτε «όσον αναφορά» και τόσα άλλα και θα μάθετε και να γράφετε σωστά το «νους υγιής εν σώματι υγιεί» και τι σημαίνει η προσευχή «πάτερ ημών».

Και τώρα που ανέφερα την προσευχή θυμήθηκα μια όχι και τόσο ευχάριστη εμπειρία που βίωσα στη γ’ λυκείου και την αναφέρω συχνά στους μαθητές μου. Δεν ξέρω τι γίνεται σήμερα, αλλά, όταν ήμουν εγώ μαθήτρια, κανείς δεν ήθελε να πει την πρωινή προσευχή. Ο διευθυντής μας λοιπόν αποφάσισε να τη λέμε με τη σειρά τα κορίτσια (γιατί δεν υπήρχε κανένα αγόρι) της θεωρητικής (τότε τρίτης δέσμης). Όταν ήρθε λοιπόν η σειρά μου, βγήκα και την είπα μονοκοπανιά. Την πρώτη ώρα λοιπόν στο μάθημα, που είχαμε λατινικά με τον διευθυντή, (το θυμάμαι σαν χθες) είπε: «Να μάθετε καλά την προσευχή και να ξέρετε τι λέει! Δεν επιτρέπεται παιδί της θεωρητικής και καλή μαθήτρια να λέει «δόσε ημίν σήμερον»…Η προστακτική του δίδωμι στο αόριστο β’ είναι δος! Δος ημίν σήμερον»! Το ξέρατε; Ούτε εγώ τότε, απ’ ό,τι καταλάβατε… Για ποιον χτυπούσε η καμπάνα; Λίγο ανορθόδοξος ο τρόπος του Διευθυντή, αλλά για πρώτη φορά έκατσα και έψαξα πώς γράφεται και πώς μεταφράζεται η προσευχή… Λέτε να ξέχασα ποτέ από τότε την προστακτική αορίστου β’ του δίδωμι;

Και για να κλείσω σας τονίζω ότι μαθαίνοντας αρχαία, άρα και νέα ελληνικά, θα εγκαταλείψετε (από το εγκαταλείπω) και αυτά τα βαρετά και ανορθόγραφα greeklish που τόσο σας έχουν βολέψει στα κινητά και στο facebook και θα μάθετε επιτέλους να γράφετε σωστά ελληνικά. Απορώ πώς σας είναι εύκολο να γράφετε με αυτόν τον τρόπο! Κάποιες φορές κάνω τόση ώρα να τα διαβάσω που εκνευρίζομαι… Είδα πρόσφατα στο facebook να γράφει κάποιος: «υποστηρίζω τα ελληνικά, ακόμη και ανορθόγραφα, και όχι τα greeklish» και μου άρεσε, αλλά πραγματικά θα μου άρεσε περισσότερο να γράφουμε ελληνικά με σωστή ορθογραφία. Ποτέ δεν είναι αργά. Γράψτε εκθέσεις, ξανακοιτάξτε τα λάθη σας και διαβάστε καλά βιβλία. «Τα καλά βιβλία είναι για τους νέους ό,τι ο ήλιος και η δροσερή βροχή για τους σπόρους που έμειναν θαμμένοι κάτω απ’ τους πάγους του χειμώνα» (Χορας Μαν)

Η απάντηση λοιπόν στο αρχικό ερώτημα «γιατί μαθαίνουμε αρχαία» είναι «Επειδή είναι η παλαιότερη μορφή της γλώσσας που μιλάμε και μαθαίνοντας αυτά μαθαίνουμε και τα νέα ελληνικά». Υπάρχει κανείς που θέλει να μου πει ότι δε θέλει να μάθει και νέα ελληνικά, τη γλώσσα που μιλάει; Δε νομίζω.

Άρα, νομίζω σας έπεισα.

«Η ελληνική γλώσσα έχει ομοιογένεια σαν την γερμανική, είναι όμως πιο πλούσια από αυτήν. Έχει την σαφήνεια της γαλλικής, έχει όμως μεγαλύτερη ακριβολογία. Είναι πιο ευλύγιστη από την ιταλική και πολύ πιο αρμονική από την ισπανική. Έχει δηλαδή ό, τι χρειάζεται για να θεωρηθεί η ωραιότερη γλώσσα της Ευρώπης».
Κάρολος Φωριέλ (καθηγητής του Πανεπιστημίου της Σορβόνης)

Νατάσα Δανιήλ
Φιλόλογος

 

SHARE
Γεννήθηκα στις 25 Ιουλίου του 1979 στην Καρδίτσα. Αποφοίτησα το 2002 από το τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και από τότε ζω και εργάζομαι στην Καρδίτσα. Το 2009 παντρεύτηκα και απέκτησα μια κόρη και το 2011 γεννήθηκε ο γιος μου. Από το 2009 ως το 2014 ολοκλήρωσα το μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Σπουδές στην Εκπαίδευση» στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Γνωρίζω αγγλικά, γαλλικά και ιταλικά και τον ελεύθερό μου χρόνο ζωγραφίζω.