«Φρένο» στα αρχαία σημαίνει «μυαλό»!

«Φρένο» στα αρχαία σημαίνει «μυαλό»!

Λέξεις που αλλάζουν με το πέρασμα του χρόνου.

«Φρένο» στα αρχαία σημαίνει «μυαλό»!

Έναυσμα για το συγκεκριμένο άρθρο αποτέλεσε η έκπληξη που εκδήλωσαν δύο μαθήτριες μου κατά τη διάρκεια του μαθήματος, όταν άκουσαν ότι η λέξη «φρένο» προέρχεται από το αρχαίο ουσιαστικό «η φρήν, γενική: της φρενός» που στα αρχαία  χρησιμοποιούταν περισσότερο στον πληθυντικό (φρένες) και σήμαινε «μυαλό»! Το ότι η γλώσσα που μιλούμε σήμερα είναι συνέχεια της αρχαίας ελληνικής το έχω ήδη αναφέρει σε προηγούμενο άρθρο μου. Εξίσου όμως ενδιαφέρον παρουσιάζει και το πώς κάποιες λέξεις έχουν αλλάξει σημασία από τότε ως σήμερα. Συγκεκριμένα, κάποιων λέξεων η σημασία έχει «χειροτερεύσει», άλλων έχει «βελτιωθεί» και άλλες απλά έχουν άλλη σημασία από την αρχική τους. Πάμε να δούμε μαζί κάποια παραδείγματα… (σημ. Οι γνώστες των αρχαίων ελληνικών, ας συγχωρέσουν την έλλειψη πολυτονικού συστήματος).

 Πολλές λέξεις στα αρχαία ελληνικά είχαν σημασία που αργότερα έγινε πιο ειδική. Και τα τρία παραδείγματα προέρχονται από το ζωικό βασίλειο! Καταρχήν, το επίθετο «άλογος,-η,-ον» σήμαινε αρχικά «ζώο, οποιοδήποτε ον χωρίς λογική», από το στερητικό α- και το «λόγος» που σήμαινε λογική. Σήμερα με αυτή εννοούμε μόνο ένα συγκεκριμένο ζώο, το άλογο, το οποίο οι αρχαίοι έλεγαν «ίππο». Αντίστοιχο παράδειγμα το «αγελάς» (της αγελάδος), που τότε σήμαινε «το ζώο που ανήκει σε αγέλη», ενώ σήμερα το χρησιμοποιούμε μόνο για συγκεκριμένο ζώο. Τέλος, οι αρχαίοι έλεγαν «πετεινόν» οποιοδήποτε ζώο πετούσε, δηλαδή τα πουλιά, και όχι τον κόκκορα. Εμείς όμως χρησιμοποιούμε μόνο για αυτό το ζώο τη λέξη «πετεινός», ενώ έχει ενδιαφέρον το ότι ο πετεινός δεν ανήκει στα ζώα που πετούν!

Υπάρχουν έπειτα οι λέξεις που, ενώ είχαν αρνητική σημασία, σήμερα έχουν θετική ή το αντίστροφο. Το ρήμα «δουλεύω», παραδείγματος χάρη, σήμαινε για τους προγόνους μας «είμαι δούλος κάποιου/υποτάσσομαι», ενώ σήμερα σημαίνει «εργάζομαι»! Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η λέξη «υπουργός» που, ενώ όλοι γνωρίζουμε τη σημερινή της χρήση, στην αρχαιότητα σήμαινε «βοηθός, υπηρέτης». Από την άλλη μεριά η λέξη «αγαθός» είχε θετική σημασία, καθώς σήμαινε «ενάρετος-θαρραλέος» (εξού και η φράση «καλός καγαθός»), ενώ σήμερα συνηθίζουμε να αποκαλούμε έτσι τον ευκολόπιστο ή ευάλωτο. Στην ίδια κατηγορία με το «αγαθός» ανήκει και η λέξη «δαίμων», η οποία αρχικά σήμαινε «τύχη» και γι’ αυτό «καλοδαίμων» και «κακοδαίμων» σήμαινε «αυτός που έχει καλή ή κακή τύχη» αντίστοιχα. Εμείς όμως σήμερα έχουμε στο μυαλό μας αυτή τη λέξη ως κάτι το αρνητικό, αφού δαίμονες είναι τα κακά πνεύματα.

Στη συνέχεια, θα αναφερθώ στις λέξεις που απλά έχουν διαφορετική σημασία, αλλά θα είμαι σύντομη, αν και είναι άπειρα τα παραδείγματα που θα μπορούσα να παρουσιάσω. Η αρχαία λέξη «άρχω/άρχομαι» στην αρχαιότητα είχε κυρίως τη σημασία «εξουσιάζω», ενώ σήμερα το ρήμα «αρχίζω» σημαίνει αποκλειστικά «ξεκινώ». Δεν είναι όμως τυχαίο ότι πολλές ομόρριζές της λέξεις έχουν σχέση με την εξουσία: οι Αρχές του τόπου, αρχηγός, άρχοντας, αναρχικός (=αυτός που δε δέχεται καμία εξουσία). Επιπρόσθετα, οι λέξεις «γυμνάσιον» και «γυμνασιάρχης» σήμαιναν αντίστοιχα «γυμναστική» και «προπονητής», ενώ σήμερα δηλώνουν το Γυμνάσιο σχολείο και τον Διευθυντή αυτού. Συν τοις άλλοις, η λέξη «τράπεζα» σήμαινε «τραπέζι», η λέξη «δεσμός» «κόμπος» και η λέξη «κυλικείον» το ράφι/ντουλάπι, όπου τοποθετούσαν τις κύλικες, δηλαδή τα ποτήρια. Τέλος, οι λέξεις «νήπιο» και «μωρός» σήμαιναν «ανόητος», ενώ σήμερα χρησιμοποιούνται για τα βρέφη χωρίς αρνητική χροιά.

Και πριν κλείσω, θα μείνω για λίγο ακόμα στη λέξη «φρήν», δηλαδή «μυαλό», με την οποία ξεκινήσαμε. Μπορεί σήμερα να γνωρίζουμε τη λέξη «φρένο», ως φρένο του αυτοκινήτου ή του ποδηλάτου κτλ, αλλά -αν το καλοσκεφτούμε- θα δούμε ότι σε όλες τις φράσεις και στις λέξεις στις οποίες χρησιμοποιείται ως α’ ή β’ συνθετικό διατηρεί την αρχική του σημασία. Σκεφτείτε, για παράδειγμα τι σημαίνει η φράση «είμαι έξω φρενών» ή «δεν έχει σώας τα φρένας». Σημαίνουν αντίστοιχα «είμαι εκτός εαυτού» και «δε σκέφτεται λογικά»! Επίσης, σκεφτείτε τη σημασία των εξής λέξεων/φράσεων: σωφροσύνη, σωφρονιστικό ίδρυμα, παράφρων, ξέφρενος, παραφροσύνη, σχιζοφρενής, φρόνιμα, φρενοκομείο! Όλοι συνειδητοποιούμε ότι πράγματι η λέξη «φρένο» σημαίνει μυαλό, απλά ποτέ δεν το είχαμε σκεφτεί, γιατί η λέξη που έχουμε χρησιμοποιήσει πιο πολύ στη ζωή μας είναι η λέξη «φρένο» (πχ του ποδηλάτου)! Όταν λοιπόν λέμε σε κάποιον που μιλάει πολύ, λόγου χάρη, «βάλε και λίγο φρένο» είναι σα να του λέμε στην ουσία «βάλε μυαλό»!

Για άλλη μία φορά βλέπει κανείς όχι μόνο τη «συνέχεια» που υπάρχει στην ελληνική γλώσσα από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, αλλά και πόσο ενδιαφέρον κρύβει η μελέτη των λέξεων. Όλοι λοιπόν οφείλουμε να αγαπήσουμε τη γλώσσα μας, πράγμα το οποίο θα συμβάλλει με τον τρόπο του στο να οξύνουμε «τας φρένας μας»

Νατάσα Δανιήλ
Φιλόλογος

SHARE
Γεννήθηκα στις 25 Ιουλίου του 1979 στην Καρδίτσα. Αποφοίτησα το 2002 από το τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και από τότε ζω και εργάζομαι στην Καρδίτσα. Το 2009 παντρεύτηκα και απέκτησα μια κόρη και το 2011 γεννήθηκε ο γιος μου. Από το 2009 ως το 2014 ολοκλήρωσα το μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Σπουδές στην Εκπαίδευση» στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Γνωρίζω αγγλικά, γαλλικά και ιταλικά και τον ελεύθερό μου χρόνο ζωγραφίζω.