Η Γλώσσα και η Γραμματική, αν και θηλυκού γένους, είναι «Ρατσίστριες»!

Η Γλώσσα και η Γραμματική, αν και θηλυκού γένους, είναι «Ρατσίστριες»!

Ο σεξισμός[1] στη γλώσσα

Η Γλώσσα και η Γραμματική, αν και θηλυκού γένους, είναι «Ρατσίστριες»!

Έχετε προσέξει ποτέ ότι η γλώσσα που χρησιμοποιούμε (το λεξιλόγιο, η γραμματική και το συντακτικό) διαιωνίζουν την ανισότητα των δύο φύλων; Όλοι δηλαδή χρησιμοποιούμε γλωσσικά στερεότυπα που υποδηλώνουν ανισότητα μεταξύ των δύο φύλων και κατά συνέπεια είμαστε «σεξιστές» απλά το κάνουμε ασυνείδητα μιλώντας τη μητρική μας γλώσσα.

Για σκεφτείτε λίγο τα ακόλουθα παραδείγματα:

·         Για τη δημιουργία των γυναικείων επαγγελματικών ονομάτων «υψηλού κύρους» χρησιμοποιείται το αρσενικό. Π.χ. ο υπουργός: η υπουργός. Αντίστοιχα: ο/η  γιατρός, ο/η δικηγόρος, ο/η δήμαρχος κτλ. Τα «δικηγορίνα», «γιατρίνα» ή «βουλευτίνα» κτλ μοιάζουν να υπολείπονται κύρους! (παλιά «γιατρίνα» έλεγαν τη γυναίκα του γιατρού)

·         Αυτό δε συμβαίνει μόνο για τα επαγγέλματα που θεωρούνται κατεξοχήν θηλυκά, πχ «χορεύτρια, μαία, δασκάλα, κομμώτρια, μοδίστρα» κτλ

·         Επίσης, δε συμβαίνει το ίδιο για τα επαγγέλματα που δεν θεωρούνται υψηλού κύρους: ο περιπτεράς: η περιπτερού.

·         Συχνά για τον σχηματισμό του επιθέτου των γυναικών χρησιμοποιείται η γενική του αρσενικού: Παπαδόπουλος: Παπαδοπούλου.

·         Στη γραμματική «το αρσενικό είναι το δυνατότερο γένος». Μπορούμε να λέμε πχ «οι πολίτες» ή «οι μαθητές»και να εννοούμε και άντρες και γυναίκες, ενώ αν πούμε «οι μαθήτριες» δε νοούνται μέσα σε αυτό το σύνολο και τα αγόρια μαθητές. Αν ρωτήσουμε σε ακροατήριο γυναικών «ποιος θα μιλήσει στη συνέχεια;» δε θα υπάρξει καμία αντίδραση, σκεφτείτε όμως τι θα γινόταν, αν σε ακροατήριο αντρών ρωτούσαμε «ποια θα μιλήσει στη συνέχεια;»

·         Αν σε μια πρόταση τα έμψυχα υποκείμενα είναι και αρσενικά και θηλυκά, το/τα κατηγορούμενο/-α τίθενται στο αρσενικό γένος! Λέμε δηλαδή «Ο Νίκος και η Ελένη είναι μαθητές» και όχι «Ο Νίκος και η Ελένη είναι μαθήτριες»! (Ο Νίκος σίγουρα θα είχε πρόβλημα με αυτό!)

·         Όταν σε μία πρόταση υπάρχουν και τα δύο φύλα, τίθεται πρώτο το αρσενικό, πχ «Ο Αδάμ και η Εύα, ο γιος και η κόρη, ο κύριος και η κυρία Αντωνίου». (Μόνο στις προσφωνήσεις ισχύει το αντίθετο, για λόγους ευγενείας: «Κυρίες και κύριοι»)

·         Εκφράσεις που σχετίζονται με τις γυναίκες έχουν υποτιμητική σημασία και το αντίστροφο: Είναι γυναικούλα (=αδύναμη γυναίκα με ελαττώματα), αλλά  είναι άντρας (=δυνατός και αρρενωπός), γυναικείο μυαλό (=πονηρό, με την κακή έννοια), ανδρικό μυαλό (=εξυπνάδα), γυναίκα του δρόμου/πεζοδρομίου (= χωρίς ηθικές αρχές ή πόρνη), άντρας του δρόμου/πεζοδρομίου (= με εμπειρίες και δυναμισμό, αυτοδημιούργητος), γυναικείες κουβέντες (= αερολογίες/κουτσομπολιά), ανδρικές κουβέντες (= σταράτα και ξεκάθαρα λόγια), μιλά ή φέρεται σαν γυναίκα (= με γυναικεία ελαττώματα), ενώ μιλά ή φέρεται σαν άντρας (= με ανδρικά προτερήματα)

·         Υπάρχουν πολλές αρνητικές λέξεις που χαρακτηρίζουν γυναίκες: γύναιο, κουτσομπόλα, τιποτένια, ενώ αντιθέτως πολλές θετικές για τους άντρες: αντρείος, αντρίκειος, αντρειωμένος, γενναίος, παλικάρι

·         Υπάρχουν αρνητικές λέξεις για τη γυναίκα (πχ αντροχωρίστρα, γλωσσού, σιγανοπαπαδιά κτλ), ενώ δεν υπάρχουν οι αντίστοιχες για τον άντρα.

·         Η έννοια της γυναίκας «υποδιαιρείται» σε «δεσποινίδα» (=ανύπαντρη) και «κυρία», ενώ του άντρα όχι.

Είναι γεγονός ότι ο φεμινισμός και οι κοινωνικές συνθήκες κάθε εποχής οδήγησαν τις γυναίκες στη διεκδίκηση και επίτευξη νομικής εξίσωσης, ψήφου (το 1953), δικαιωμάτων στην εργασία και στην εκπαίδευση. Τα στερεότυπα σε βάρος των γυναικών έχουν μειωθεί, αλλά όχι εξαλειφθεί, το ίδιο και η ανισότητα. Επειδή μία γλώσσα «κουβαλάει» κοινωνικές αντιλήψεις, συνήθειες και δεδομένα του παρελθόντος και έχει δομηθεί βάσει αυτών, είναι σίγουρα δύσκολη ως ανέφικτη η προσπάθεια εξάλειψής τους. Ίσως όμως τελικά να μην είναι και τόσο αρνητικό, αφού όλα αυτά τα χαρακτηριστικά δίνουν στη γλώσσα την ιδιαίτερη και ξεχωριστή «φυσιογνωμία» της.

Προσπάθειες που έγιναν από πανεπιστήμια του εξωτερικού για εξάλειψη του σεξισμού στη γλώσσα οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι κάτι τέτοιο είναι δύσκολο και πρακτικά προβληματικό. Σε μια ομιλία πχ θα έπρεπε ο ομιλητής συνεχώς να λέει «Όλοι και όλες οι παρευρισκόμενοι και παρευρισκόμενες γνωρίζετε πόσο δύσκολο είναι να γίνετε αποδεκτοί και αποδεκτές … κτλ». Μάλλον καταντάει κουραστικό.

Ας αφήσουμε λοιπόν κάποια πράγματα ως έχουν και, αν στο μέλλον η ισότητα των δύο φύλων πραγματοποιηθεί στο έπακρο, η γλώσσα θα αποβάλλει πιθανόν από μόνη της τέτοιου είδους ανισότητες, καθώς έχει έναν μοναδικό τρόπο να ενσωματώνει μέσα της την κοινωνική πραγματικότητα.

Εμείς το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι γενικώς να προσπαθούμε να μην υποτιμούμε κανέναν, όταν μιλούμε, κι απλά να χαμογελούμε, όταν ακούμε να λένε «Έχεις παιδιά ή κορίτσια»; Ακόμα θυμάμαι πόσο αστείο ήταν όταν στην πρώτη εγκυμοσύνη -ενώ ήδη ήξερα ότι «είχα κορίτσι»- όλοι μου εύχονταν «με ένα γιο»!

Νατάσα Δανιήλ

Φιλόλογος

 

[1] Σεξισμός είναι η διάκριση ενός ατόμου με γνώμονα το φύλο του

Φραγκουδάκη, Ά. (2000). Ο σεξισμός στη γλώσσα επιδρά στη σκέψη, εφημ. Τα Νέα

Αρχάκης, Α. & Κονδύλη, Μ. (2004). Εισαγωγή σε ζητήματα κοινωνιογλωσσίας, Νήσος: Αθήνα

Παυλίδου, Θ. (1987) Εμείς και η Γλώσσα. Ραδιοφωνικές εκπομπές στην ΕΡΤ 1, Θεσσαλονίκη

 

SHARE
Γεννήθηκα στις 25 Ιουλίου του 1979 στην Καρδίτσα. Αποφοίτησα το 2002 από το τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και από τότε ζω και εργάζομαι στην Καρδίτσα. Το 2009 παντρεύτηκα και απέκτησα μια κόρη και το 2011 γεννήθηκε ο γιος μου. Από το 2009 ως το 2014 ολοκλήρωσα το μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Σπουδές στην Εκπαίδευση» στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Γνωρίζω αγγλικά, γαλλικά και ιταλικά και τον ελεύθερό μου χρόνο ζωγραφίζω.